Pomimo wielu publikacji na temat biegunek u cieląt, pozostają one nadal jedną z głównych przyczyn strat ekonomicznych. Szacuje się, że ostre biegunki są przyczyną ok. 70%padnięć cieląt do 3. tygodnia życia. Przy czym mnogość czynników zakaźnych i inwazyjnych, które uczestniczą w ich występowaniu, jest głównym czynnikiem sprawiającym problemy w postawieniu trafnej diagnozy, a co za tym idzie doborze właściwego leczenia



 

Postęp w dziedzinie profilaktyki, metod diagnostycznych wraz z nowymi koncepcjami antybiotykoterapii oraz leczenia wspomagającego pozwala nie tylko eliminować czynniki wywołujące biegunkę, które doprowadzają do upadków cieląt, ale również jej zapobiegać.

 

Etiologia biegunek

 

W etiologii biegunek u cieląt dominują nie tylko różnorodne czynniki zakaźne (bakteryjne, wirusowe, pasożytnicze), ale również złe warunki zoohigieniczne oraz w szczególności niewłaściwe zabezpieczenie immunologiczne cieląt w pierwszych dniach życia. Obecność właściwie wyszkolonej kadry opiekującej się cielętami, dbającej o odpojenie ich siarą o prawidłowych parametrach, jest często jeszcze niedocenianym czynnikiem skutecznie przeciwdziałającym wystąpieniu schorzeń układu pokarmowego.

Ze względu na specyfikę czasu występowania danego czynnika, ważne jest zebranie rzetelnego wywiadu przed postawieniem diagnozy. Elementem działającym na niekorzyść lekarzy jest tempo przebiegu schorzeń biegunkowych i potrzeba natychmiastowej interwencji. Z tego powodu ważne jest uświadomienie sobie, w jakim czasie cielę jest eksponowane na dany faktor. Cielęta do mniej więcej 3. tygodnia życia są szczególnie narażone na wpływ czynników zakaźnych oraz zaburzenia związane z transferem odporności biernej. Enterotoksyczne szczepy E. coli (ETEC) atakują osobniki do 3.-4. dnia życia. Rotawirusy odnotowuje się w 4.-10. dniu, koronawirusy w 10.-30. dniu. Zarażeniu bakterią Salmonella sp. ulegają osobniki powyżej 1. tygodnia życia (zwykle kilkutygodniowe). Inwazje kryptosporidiami pojawiają się u osobników 7-, 14-dniowych, kokcydia atakują natomiast cielęta starsze, powyżej 3. tygodnia życia.

Niedocenianą przyczyną przewlekłej biegunki u cieląt starszych oprócz czynników zakaźnych jest również jakość preparatów mlekozastępczych. Niedobór wapnia w mleku może doprowadzić do „biegunki pełnego brzucha” na skutek wydłużenia czasu krzepnięcia kazeiny w trawieńcu. Nieścięte i niestrawione w pełni mleko nie jest wchłaniane i w konsekwencji zostaje usunięte z przewodu pokarmowego wśród objawów biegunki. Pamiętać należy również o tym, że jeśli cielę zachorowało na biegunkę, znacznie wzrasta ryzyko innych zachorowań, w szczególności dotyczących układu oddechowego, co zwiększa koszty leczenia i ryzyko śmierci czy ewentualnych komplikacji po przechorowaniu.

Złe warunki zoohigieniczne mające wpływ na zaburzeniahomeostazyukładu pokarmowego to najczęściej brak odpowiedniej higieny na porodówce, nadmierne zagęszczenie zwierząt (przypadające najczęściej na szczyt wycieleń), niedokładne mycie poideł oraz brak dokładności podczas dezynfekcji pomieszczeń i kojców, w których przebywają cielęta. Poziom presji infekcyjnej jest wprost proporcjonalny do koncentracji patogenów w środowisku. Zależy to od sposobu ścielenia, czystości ścian, składu powietrza i innych czynników środowiskowych. Bardzo ważnym źródłem infekcji przewodu pokarmowego jest również sama matka, a w obiektach silnie zaniedbanych do zakażenia cielęcia może dojść jeszcze w trakcie porodu.

Z innych przyczyn nieinfekcyjnych wymienić możemy również nadmierny stres, wady rozwojowe, zmianę pokarmu po przeniesieniu do cielętnika . Należy zadbać także o prawidłowe zabezpieczenie cieląt w witaminę A (w szczególności przy podejrzeniu obecności kryptosporidiów), miedź oraz selen.

Biegunki powodowane przez enterotoksyczne szczepy Escherichia coli i rotawirusy należą do najpowszechniejszych. Do połowy ubiegłego wieku biegunki cieląt powszechnie nazywane były kolibakteriozą.

Najgroźniejszy dla nowo narodzonych cieląt jest szczep ETEC produkujący enterotoksynę STa, której działanie powoduje zwiększoną sekrecję enterocytów w jelicie cienkim. Wskutek jej działania dochodzi do biegunki sekrecyjnej (wydzielniczej). Prawidłowe odpojenie siarą zapobiega adhezji i kolonizacji jelit przez patogenne szczepy E. coli, dlatego jakość siary jest bardzo ważna na tym etapie. Mechanizm działania enterotoksyn polega na wnikaniu ich do wnętrza enterocytów i stymulowaniu wydalania przez komórki nabłonkowe jonów chloru i potasu oraz hamowaniu absorpcji jonów sodu z przewodu pokarmowego. W efekcie prowadzi to do gromadzenia się wody w świetle jelita i wystąpienia biegunki. Bardzo ważną informacją jest to, że w tak powstałej biegunce możliwe jest przenikanie przez błonę śluzową jelita glukozy i aminokwasów, co stwarza w tym przypadku możliwość prowadzenia leczenia przez nawadnianie doustne. W razie wystąpienia biegunki na tle E. coli odwodnienie postępuje bardzo szybko, prowadząc w krótkim czasie do zapaści i śmierci. Sporadycznie upadki mogą być niepoprzedzone biegunką, a charakter schorzenia często nie pozwala na zaobserwowanie zmian sekcyjnych w jelitach.

Przykładem biegunki osmotycznej są przypadki wywoływane przez zakażenia wirusowe (rotawirusy, koronawirusy czy parwowirusy). Uszkadzają one enterocyty kosmków jelitowych, przyczyniając się do ich zniszczenia. Powoduje to upośledzenie wchłaniania osmotycznie czynnych substancji, a co za tym idzie do akumulacji w świetle jelita substancji odżywczych, wody i elektrolitów. Po przebyciu biegunki na tle rota- czy koronawirusów zmiany nie cofają się do końca, co powoduje, że cielęta nie rozwijają się w jednakowym tempie. Z oczywistych względów ma to duży wpływ na „ekonomię stada”.

 

Objawy

 

Objawy kliniczne zależą w szczególności od tego, jakie patogeny biorą udział w schorzeniu oraz jaki poziom zabezpieczenia immunologicznego prezentuje dany osobnik. Musimy jednak pamiętać, że nie pozwalają one na pewne stwierdzenie, jaki czynnik jest przyczyną biegunki. Obserwujemy rozluźnienie kału, który staje się płynny, cuchnący, niejednokrotnie zawiera krew czy włóknik. Pojawia się apatia, brak apetytu, utrata odruchu ssania, bolesność okolicy jamy brzusznej, a w bardziej zaawansowanym stadium zaleganie czy śpiączka. Mechanizmy prowadzące do zejść śmiertelnych w trakcie biegunki są zróżnicowane. Odwodnienie i endotoksemia mogą powodować szok prowadzący do zejścia śmiertelnego. Częstą przyczyną upadków może być towarzysząca biegunce hipotermia i hipoglikemia. Niektóre cielęta padają wskutek arytmii oraz towarzyszącego jej odwodnienia i kwasicy metabolicznej. Silne odwodnienie objawia się ubytkiem masy ciała, zmniejszoną elastycznością skóry, zapadnięciem gałek ocznych oraz obniżeniem temperatury, zwłaszcza dystalnych części ciała.

 

Rozpoznanie

 

W pierwszej kolejności powinniśmy pobrać próbki kału. Należy to uczynić w ciągu kilku dni od pojawienia się biegunki u cieląt, które nie zostały poddane antybiotykoterapii. Istnieje wiele testów terenowych, które możemy przeprowadzić na miejscu. Pozwalają one jednak wykryć tylko najpopularniejsze patogeny i nie są tak miarodajne i wiarygodne, jak badania laboratoryjne. Musimy pamiętać o odpowiednim zabezpieczeniu próbek na czas transportu oraz o krótkiej informacji dotyczącej naszych ewentualnych podejrzeń, która ułatwi i przyspieszy otrzymanie wyników oraz przeprowadzenie właściwych badań. W przypadku zakażeń na tle pasożytniczym (kokcydia, kryptospiridia) możliwe jest samodzielne zdiagnozowanie poprzez badanie próbki kału od żywych cieląt metodą flotacji, czy wykonując preparat bezpośredni. Należy jednak pamiętać, że ze względu na małe rozmiary oocyst wykazanie kryptosporidiozy wymaga większej wprawy i doświadczenia od badającego. Pamiętajmy również, że próbki kału w przypadku zakażeń polietiologicznych sprawiają trudności diagnostyczne i nie zawsze dają oczywiste wyniki. Z tego względu materiałem, który jest łatwiejszy do analizy, są wycinki jelit pobrane podczas sekcji. Możemy również przeprowadzić testy sprawdzające zabezpieczenie cieląt odpowiednim poziomem przeciwciał siarowych. W praktyceznaczny procentcieląt cierpi na niedobór immunoglobulin siarowych, są więcbardzopodatne na zachorowania. Wykonując proste testy (SSTT, ZSTT), możemy łatwo oznaczyć poziom immunoglobulinw surowicy krwi w 48. godzinie życiacielaka(prawidłowy poziom powinien przekraczać 13g/l surowicy).Musimy oczywiście pamiętać, że w przypadku krów czy jałówek, które zostały niedawno wprowadzone do stada, siara nawet bardzo dobrej jakości może zawierać immunoglobuliny nieadekwatne do patogenów występujących na danym obiekcie. W oborze powinienrównież znajdować się kolostrometr (siaromierz)pozwalający oszacować w przybliżeniu zawartość immunoglobulin w siarze na podstawie jej ciężaru właściwego.

 

Leczenie

 

Najważniejszym elementem leczenia biegunek jest niewątpliwie uzupełnienie strat wodno-elektrolitowych i likwidacja kwasicy. W przypadku chowu wielkostadnego metodą z wyboru jest nawadnianie doustne. Głównymi składnikami doustnych płynów nawadniających są sód, dwuwęglany, glukoza, chlor oraz lotne kwasy tłuszczowe. Jego zaletą jest podanie dużej ilości płynów w krótkim czasie, szybki czas podania od momentu wystąpienia objawów oraz szybkie doprowadzenie jelit do normalnej pracy. Wadą niestety pozostaje niechęć do picia w silnym odwodnieniu oraz niepełne wykorzystanie składników. W przypadkach braku odruchu ssania możemy prowadzić nawadnianie parenteralne, najczęściej dożylne (również podskórne oraz dootrzewnowe). Zaletą podania parenteralnego jest bardzo szybkie przyswojenie i rozprowadzenie składników oraz dokładne dawkowanie. Wadą jest trudność wkłucia do żyły w silnym odwodnieniu czy zwiększone niebezpieczeństwo działań ubocznych. Droga i ilość podania zależy od stopnia odwodnienia, który różnicujemy na podstawie ogólnodostępnych przeliczników. Najczęściej podział obejmuje odwodnienie lekkie do 5% ubytku masy ciała, odwodnienie średnie 7-8% oraz odwodnienie ciężkie 10-12% ubytku. W toku biegunki powstaje również kwasica spowodowana utratą jonów wodorowęglanowych, kumulacją jonów wodorowych z powodu osłabienia funkcji nerek oraz zwiększoną ilością kwasu mlekowego produkowanego w tkankach przechodzących na glikolizę beztlenową. Aby skutecznie ją zredukować, podajemy dwuwęglany. Pamiętać należy jednak, aby przy podaniu doustnym nie dawkować ich podczas karmienia, ponieważ powodują one wzrost pH w trawieńcu i zaburzają tworzenie się skrzepu mleka. Obecnie na rynku znajduje się kilka preparatów opartych na octanach i propionianach niewywołujących tego efektu. Należy również pamiętać o zapewnieniu zabezpieczenia energetycznego. Wspomagająco w leczeniu stosować możemy środki osłaniające czy absorbujące (pektyny, skrobia) oraz środki ściągające (tanina, bizmut). Często zastosowanie znajdują inhibitory hipersekrecji (np. loperamid). W przypadku antybiotykoterapii, niestety często niepopartej antybiogramem, w leczeniu biegunek daje ona coraz mniejszą szansę powodzenia, również ze względu na coraz większą opornośćbakteriiwobec wielu antybiotyków. Antybiotyki zalecane są szczególnie u noworodków. Najczęściej praktykowaną metodą jest podawanie antybiotyków o szerokim spektrum działania (ceftiofur, amoksycylina, fluorochinolony). Dodatkowo bardzo dobre efekty daje podanie równocześnie leków z grupy NSPZ (np. meloksykam) oraz butylobromku skopolaminy.  Biegunki spowodowane przez kokcydia leczymy podaniem preparatów zawierających toltrazuril, natomiast kryptosporidioza leczona jest środkami zawierającymi halofuginon.

 

Zapobieganie biegunkom

 

Najważniejsza kwestią w zapobieganiu biegunkom jest zaplanowanie odpowiedniego działania prewencyjnego czy też postępowania naprawczego dla danego obiektu. Musimy zaplanować odpowiednią profilaktykę na każdym z możliwych poziomów. Należy ustalić zarówno doraźny, jak i długoterminowy schemat postępowania mający na celu poprawę żywienia (zwłaszcza cieląt w pierwszych godzinach życia), warunków środowiskowych, zasad higieny oraz immunoprofilaktyki u krów. Należy również wyznaczyć osoby odpowiedzialne za odpowiednie zadania i przeprowadzić odpowiednie szkolenia. Punktem wyjścia i podstawą w zapobieganiu biegunek jest nabycie właściwej odporności biernej przez nowo narodzone cielę. Noworodek powinien otrzymać z siarąw ciągu kilkupierwszych godzin życia ok.100 g immunoglobulin. W praktycecielę powinno wypićzatem1 litrsiary zawierającej w przybliżeniu 100 g immunoglobulin w litrze. Adekwatnie ilość tę zwiększamy w przypadku siary słabszej jakości (siara o wartości 75g/l, cielę wypija 1,5 litra). Szacunkową zawartość immunoglobulin w siarze zbadamy bardzo prostym w obsłudze, wyżej wspomnianym kolostrometremna podstawie jej ciężaru właściwego.Warto przypomnieć, że najlepszym rozwiązaniem jest stworzenie banku siary, ponieważ w stanie mrożonym nie traci ona swoich właściwości. Do banku siarę pozyskujemy od matek z pierwszego doju po wycieleniu o jak najwyższej koncentracji immunoglobulin. W przypadku uzyskania od matki siary złej jakości możemy po rozmrożeniu w płaszczu wodnym o temperaturze 45-50 stopni Celsjusza podać cielakowi siarę z banku. Siarę mrozimy w pakietach okołopółlitrowych w woreczkach foliowych.

Cielętom starszym (4-20 dni) ze względu na to, że w mleku znajduje się niska zawartość przeciwciał swoistych, można dodawać siarę do mleka lub preparatu mlekozastępczego. Sugerowaną ilością jest 1% pierwszej siary od krów immunizowanych.

Cielęta po porodzie powinny trafiać do czystych, wydezynfekowanych kojców. Należy również ograniczyć do minimum wpływ czynników stresowych i środowiskowych. Obecnie skutecznym systemem na większych obiektach jest metoda „all in – all out” (wszystko pełne – wszystko puste). Pamiętać musimy również o wprowadzeniu matek na porodówkę odpowiednio wcześnie, aby zdołały one wytworzyć przeciwciała adekwatne do tamtejszego środowiska antygenowego.

Kolejnym ważnym aspektem na etapie zapobiegania biegunkom jest określenie przyczyn występowania zachorowań, charakterystyka patogenów na danym obiekcie (oszacowanie ekstensywności zakażenia w stadzie), a następnie przyjęcie programu immunoprofilaktyki swoistej (kupno szczepionek surowic odpornościowych, przeciwciał do stosowania doustnego). Należy również zaplanować schemat szczepienia stada podstawowego. Krowy szczepione są dwukrotnie w 6. i 3. tygodniu przed porodem. Najczęściej szczepi się przeciwko rota- i koronawirusom oraz E. coli K99. Ze względu na częstotliwość występowania zakażeń, szczepienie przeciwko tym patogenom ma kluczowe znaczenie ekonomiczne. Musimy jednak pamiętać, że ma to jedynie wtedy sens, jeśli cielęta są prawidłowo odpajane i przyjmują właściwą ilość przeciwciał siarowych.

Jak widać, postawienie trafnej diagnozy oraz przeprowadzenie prawidłowego leczenia popartego właściwym systemem naprawczym nie stanowi łatwego zadania zarówno dla lekarza, jak i dla hodowcy. Ze względu jednak na koszty związane z padnięciami cieląt, jakie ponosi właściciel, warto zainwestować w odpowiednie systemy prewencyjne czy stworzyć przemyślany i poparty właściwą diagnozą schemat sposobu rozwiązywania problemu biegunek u cieląt w danym obiekcie.

 

 

Celna diagnoza

WIESŁAW NIEWITECKI

Boehringer Ingelheim sp. z o.o.

 

Rozpoznawanie biegunek polega na pełnym badaniu klinicznym, w którym oceniamy: zachowany odruch ssania, zachowany wyraźny apetyt, postawę – podciągnięty brzuch, napięte powłoki brzuszne, zmianę konsystencji kału (codzienna obserwacja), test „Fałdu skórnego“ (odwodnienie), temperaturę powierzchni ciała (małżowiny uszne). Podstawowe zasady terapii polegają na reżimie działania i unikania błędów. Najczęstsze z nich to zaprzestanie podawania mleka, co skutkuje niedoborem energii, podawanie domowych elektrolitów (herbata, kawa) lub opartych tylko na kwaśnym węglanie sodu, który powoduje zatrzymanie wykrzepiania kazeiny z mleka, oraz stosowanie antybiotyków przy niezakaźnych postaciach biegunki. W celu uzupełnienia skutecznej terapii biegunek powinniśmy bliżej przyjrzeć się patomechanizmom prowadzącym do wystąpienia biegunki:
–  nadmierne wydzielanie – biegunka sekrecyjna,
zaburzenia wchłaniania – biegunka osmotyczna.
Typowym przykładem biegunki sekrecyjnej są zaburzenia jelitowe wywoływane przez bakterie E. coli. Patogenne szczepy E. coli mogą uwalniać w jelitach czynniki toksyczne trojakiego rodzaju:
–  klasyczne enterotoksyny, które uwalniane przez patogenne bakterie prowadzą do rozwoju biegunki,
–  cytotoksyny – powodujące różnego stopnia uszkodzenia komórek nabłonka jelitowego,
–  neurotoksyny – uwalniające neurotransmitery wpływające na mięśniówkę gładką przewodu pokarmowego.
Biegunka osmotyczna może powstawać wskutek defektów enzymatycznych, najczęściej niedoboru laktazy, lub przez zakażenia wirusowe (rotawirusy, koronawirusy czy parwowirusy). Uszkadzają one enterocyty kosmków jelitowych, przyspieszając ich złuszczenie i prowadząc do atrofii. W ten sposób dochodzi do zaburzeń funkcji trawiennych i absorpcyjnych oraz do akumulacji w świetle jelita substancji odżywczych, wody i elektrolitów, a w konsekwencji do wystąpienia biegunki.
Bardzo dobre efekty w leczeniu biegunki pochodzenia endotoksycznego uzyskiwano przy podawaniu niesterydowych środków przeciwzapalnych, np. Metacam 0,5% w dawce 1 ml/10 kg m.c. lub Metacam 2% w dawce 1 ml/50 kg m.c. jednorazowo i.m. lub i.v.
Do leków pomocniczych w leczeniu biegunki cieląt zaliczamy witaminy z grupy B,  oraz, w celu ograniczenia nieprawidłowej perystaltyki jelit, preparat Buscopan Compositum w dawce 1 ml/10 kg w.c.

 

Dlaczego warto szczepić jałówki

JAROSŁAW CZARNECKI

z-ca dyrektora handlowego

Grabikowski-Grabikowska Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowe „INEX" Spółka Jawna

 

U przeżuwaczy przeciwciała matczyne nie przechodzą przez barierę łożyskową, dlatego cielę zaraz po urodzeniu jest niemal pozbawione możliwości obrony przed atakiem groźnych wirusów i bakterii. Aby mogło się zdrowo rozwijać, należy zaraz po urodzeniu podać mu siarę. Siara krów i jałówek szczepionych Kolibinem RC NEO, podana cielętom bezpośrednio po porodzie, doprowadza do wzrostu swoistych przeciwciał w osoczu cieląt 15-700 razy, zabezpieczając cielęta przed zakażeniem BRV, BCV i E. coli.

 

Bezpieczny i skuteczny odchów cieląt

ADRIANA JAROSZEK

Product Manager Dział Żywienia Zwierząt

Rettenmaier Polska sp. z o.o.

 

 

Wczesne wprowadzenie do diety naturalnego koncentratu włókna surowego VITACEL R 200 SUPER FINE umożliwia szybsze przyzwyczajenie ssących cieląt do pobrania pasz stałych z włóknem. Dzięki temu zapobiegamy możliwym zaburzeniom pokarmowym. Mocno zfibrylizowane włókna Vitacelu tworzą w jelitach kapilarną sieć, która stymuluje rozwój kosmków jelitowych, oraz zapewniają lepszą resorpcję wody w jelicie grubym. Gospodarka wodna i elektrolitowa stabilizuje się, a częstotliwość biegunek spada. Zaleca się stosować go od 6. dnia po porodzie, dodając do pójła w proporcjach 10 gram Vitacelu R 200 super fine/1 l pójła. Próby żywieniowe przeprowadzone w Fachhochschule w Bingen wykazały pozytywny wpływ Vitacelu na parametry zootechniczne i rozwój przedżołądków:
Zwiększone pobranie suchej masy (pasza treściwa i kiszonka z kukurydzy)
+ 21 %
Wyższe przyrosty dzienne
+ 3,8%
Większa objętość żwacza
+ 1,7%
Grubsza ściana żwacza
+ 21 %
Większe brodawki żwaczowe
+ 9,4%
Większa liczba brodawek żwaczowych
+ 16,8 %
Niższe koszty leczenia
- 59 %
Wyższe przyrosty dzienne w okresie skarmiania paszą płynną
150 gram/cielę/ dzień

 

 

Biegunki – lepiej zapobiegać niż leczyć

PAWEŁ STANECKI

Brand Manager Cattle

Pfizer Animal Health

 

Biegunki nowonarodzonych cieląt są wywoływane przez patogeny stale obecne w stadzie - rotawirusy, koronawirusy oraz bakterie E. coli – i mogą prowadzić nawet do 60% upadków. Z tego względu, wskazane jest objęcie programem immunoprofilaktyki wszystkich ciężarnych krów i jałówek w stadzie. Jest to jedyny sposób obniżenia presji zakażenia. Aby jednak odniosło one pożądany skutek cielęta muszą otrzymać, w ciągu pierwszych dni życia, odpowiednią ilość siary od szczepionych samic. Duże znaczenie warunkujące skuteczność szczepień ma również poprawa warunków zoohigienicznych.Firma Pfizer Animal Health posiada w swojej szerokiej ofercie szczepionkę Bovilis Lactovac C, dzięki której możemy chronić cielęta poprzez uodpornianie ciężarnych krów i jałówek. Jest ona dostępna w hurtowniach weterynaryjnych na terenie całego kraju.
Na uwagę zasługuje również preparat Effydral – wskazany do stosowania w zaburzeniach wodno-elektrolitowych (towarzyszących biegunkom i innym stanom chorobowym związanym z utratą płynów i kwasicą metaboliczną).